Η τοπικήαυτοδιοίκηση ως ανάχωμα στην κατεδάφιση του κοινωνικού κράτους και στην εκποίηση των δημόσιων αγαθών

Στις 7 Δεκεμβρίου 2012 το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς διοργάνωσε στην Καλλιθέα εκδήλωση με τίτλο «Ιδιωτικοποιήσεις στους δήμους. Ποιος ωφελείται τελικά;». 

Στη συνέχεια δημοσιεύουμε την εισήγηση της Ελένης Πορτάλιου, καθηγήτριας στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, επικεφαλής της δημοτικής κίνησης Ανοιχτή Πόλη. 

Έννοιες και σημασία των κοινών και δημόσιων αγαθών. Ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης

Ας ξεκινήσουμε από βασικές έννοιες και ορισμούς της ριζοσπαστικής αριστεράς, που αφορούν στα «κοινά» και τα «δημόσια» αγαθά. Μια δίκαιη κοινωνία πρέπει κατ’ αρχάς να διασφαλίζει ένα κοινό, επαρκές επίπεδο διαβίωσης σε όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη, φύλο, έθνος, ηλικία, εισόδημα. 

Για το σκοπό αυτό πρέπει, από τη μια πλευρά, η πρόσβαση σε τομείς όπως η υγεία, η παιδεία, ο πολιτισμός και η πληροφορία, η ασφάλιση και η σύνταξη, να αποδίδεται εξίσου σε όλους/ες, μέσω της αναδιανομής του παραγόμενου κοινωνικού πλούτου, και, από την άλλη, πρέπει όλοι οι φυσικοί και οι σημαντικοί υλικοί πόροι να αποτελούν δημόσια ιδιοκτησία.  

Οι βασικοί φυσικοί πόροι, όπως το νερό και η ενέργεια, αποτελούν αγαθά αναπαλλοτρίωτα, μη υποκείμενα σε ιδιωτική εκμετάλλευση με σκοπό το κέρδος και συνιστούν ουσιώδεις προϋποθέσεις όχι μόνο παραγωγικής και κοινωνικής α ν ά π τ υ ξ η ς , α λ λ ά    ε π ί σ η ς διατήρησης της οικολογικής ι σ ο ρ ρ ο π ί α ς     κ α ι     ά σ κ η σ η ς περιβαλλοντικής προστασίας. Ακριβώς γι’ αυτούς του λόγους π ρ έ π ε ι     ν α    ε ίν α ι    δ η μ ό σ ι ο ι . 

Επίσης, κοινόχρηστοι υλικοί πόροι, όπως τα μεγάλα έργα – οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο, αεροδρόμια, λιμάνια–, τα μνημεία, καθώς και δημόσια και δημοτικά κτίρια κοινωφελούς σκοπού πρέπει να αποτελούν δημόσια ιδιοκτησία. Η τοπική αυτοδιοίκηση θεσμικά αλλά και πολιτικά διαχειρίζεται κο ιν ά κα ι    δ η μ ό σ ι α     α γ α θ ά . 

Αναλαμβάνει βασικές λειτουργίες του αποκεντρωμένου κοινωνικού κράτους στην παιδεία –λειτουργικές δαπάνες και συντήρηση σχολικών κτιρίων, βρεφονηπιακοί σταθμοί, μεταφορά μαθητών–, στην υγεία –πρωτοβάθμια περίθαλψη με τα δημοτικά ιατρεία–, στήριξη ευπαθών και ευάλωτων κοινωνικών ομάδων – Βοήθεια στο Σπίτι, ΚΑΠΗ, κοινωνικά επιδόματα, απεξάρτηση, σίτιση και στέγαση απόρων συμπολιτών μας.  

Η τοπική αυτοδιοίκηση εμπλέκεται στην περιβαλλοντική προστασία, στον πολεοδομικό και χωροταξικό σχεδιασμό, στη διαμόρφωση και συντήρηση των δημόσιων χώρων, στην κατασκευή διαχείριση των απορριμμάτων – θέμα εξαιρετικά ζωτικό σήμερα. Διαχειρίζεται επί ση ς θέμα τα πολιτ ι σμο ύ, ενώ ορισμένοι δήμοι, όπως ο Δήμος Αθηναίων, έχουν έναν πολύ εκτεταμένο πολιτιστικό τομέα στην αρμοδιότητά τους. 

 Εμμέσως πλην σαφώς η τοπική α υ τ ο δ ι ο ί κ η σ η    σ ε     ε π ί π ε δ ο     π ε ρ ι φ έ ρ ε ι α ς     ή / κα ι    δ ή μ ο υ     ε μ π λ έ κε τ α ι    σ τ η     δ ι α χε ί ρ ι σ η   φυσικών πόρων που αποτελούν, αν όχι δημοτική ή περιφερειακή, όπως συμβαίνει σε ορισμένες περιπτώσεις, πάντως δημόσια περιουσία. 

Να θυμίσουμε ότι ο δημόσιος χαρακτήρας των φυσικών και υλικών πόρων είναι βασική συνθήκη για τη χάραξη εθνικής και κοινωνικής πολιτικής υπέρ της μεγάλης κοινωνικής πλειονότητας. 

Οποιοδήποτε σημαντικό αναπτυξιακό σχέδιο παραγωγικής ανασυγκρότησης που θα επιχειρούσε να αλλάξει τα πράγματα, ιδιαίτερα σήμερα, θα προσέκρουε στα μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα και στην κατοχή και διαχείριση για δικό τους όφελος των παραπάνω βασικών εργαλείων ά σ κ η σ η ς    π ο λ ι τ ι κ ή ς . 

Οι δήμοι, παρά τη σωρεία ενστάσεων που προβάλλουμε ως ριζοσπαστική αριστερά για το βίο και την πολιτεία πολλών σημερινών δημοτικών πλειοψηφιών και την κριτική που ασκούμε στον ίδιο το θεσμό, παραμένουν ο μοναδικός, ίσως, δημοκρατικός θεσμός του σημερινού ελληνικού κράτους. Είναι η εγγύτητα με τους πολίτες που προσδίδει διαφάνεια στην ασκούμενη δημοτική πολιτική και θέτει τις δημοτικές αρχές με άμεσο τρόπο στην κριτική της κοινωνίας, η οποία παρεμβαίνει μέσω των φορέων, των κοινωνικών ομάδων, των κινημάτων, αλλά και κάθε πολίτη, στο επίπεδο λήψης και ελέγχου των αποφάσεων. 

Η   μ ν η μ ο ν ι α κ ή  κα τ ε δ ά φ ι σ η   τ η ς   α υ τ ο δ ι ο ί κ η σ η ς   κα ι   ο ι   ι δ ι ω τ ι κ ο π ο ι ή σ ε ι ς 

Η τοπική αυτοδιοίκηση συμμετέχει στο συνολικό δημοσιονομικό χρέος της χώρας με ποσοστό μόλις 0,9%, ένα από τα χαμηλότερα της Ευρώπης των 27. Συγκεκριμένα, βρίσκεται στη δεύτερη χαμηλότερη θέση από πλευράς χρέους. Από τα 325 δισ. του δημόσιου χρέους η τοπική αυτοδιοίκηση συμμετέχει με 2,5 δισ., εκ των οποίων 1,7 δισ. από δάνεια και 835 εκατ. ληξιπρόθεσμα, όταν τα τελευταία χρόνια έχει μειωθεί η κρατική χρηματοδότηση στο 60% των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων, και για το 2013 θα δοθούν 1,7 δισ. λιγότερα κονδύλια από πέρσι. Η οικονομική ασφυξία που υφίσταται η τοπική αυτοδιοίκηση συνδυάζεται με μια πρωτοφανή επίθεση σε όλα τα επίπεδα λειτουργίας της. 

Η εφαρμογή του Παρατηρητηρίου για τον Έλεγχο των Δαπανών, που ουσιαστικά καταργεί το αυτοδιοίκητο, και τα μέτρα για διαθεσιμότητες - απολύσεις των εργαζόμενων στους ΟΤΑ, οδηγούν στη διάλυση κ α ι   τ η ν    π ε ρ ι θ ω ρ ι ο π ο ί η σ η   τ ο υ   θ ε σ μ ο ύ . 

Η παραπάνω πολιτική, που πλήττει ευθέως όλες τις λειτουργίες του αποκεντρωμένου κοινωνικού κράτους, μεταφέροντας τα βάρη της καπιταλιστικής κρίσης στις λαϊκές τάξεις και την εργασία, αποτελεί ταυτόχρονα σχέδιο ανάκαμψης του κεφαλαίου μέσω των ιδιωτικοποιήσεων πρώην αυτοδιοικητικών υπηρεσιών.

 Μ’ άλλα λόγια, επιβάλλεται η στρατηγική της Διάσκεψης Υπουργών Κοινωνικής Πολιτικής του ΟΟΣΑ, με την οποία «το κράτος ρυθμίζει το κοινωνικό περιβάλλον, αντί του κράτους π ο υ     χ ο ρ η γ ε ί     κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς   παροχές». 

Ταυτόχρονα, μέσα από «σύγχρονα» συγκαλυμμένα ιδιωτικά εργαλεία, όπως είναι οι ΜΚΟ αλλά και διαστρεβλωμένες μορφές κοινωνικής οικονομίας (συνεταιρισμοί, εταιρείες λαϊκής βάσης κ.λπ.) επιχειρείται –στη βάση των Συνθηκών της Ε.Ε. και των αντιλήψεων που απορρέουν α π ό  τ η            ν ε ο  φ ι λ ε λ ε ύ θ ε ρ η οικονομική λογική– να εφαρμοστεί η α ν τ α π ο δ ο τ ι κ ό τ η τ α    σ τ ι ς   παρεχόμενες υπηρεσίες και η διάλυση των εργασιακών σχέσεων. 

Αντίθετα, μια πραγματική κοινωνική οικονομία δεν έχει κερδοσκοπικό χαρακτήρα, αλλά στηρίζεται στην κοινωνική χρησιμότητα του παραγόμενου έργου και στις αρχές της αμοιβαιότητας, τ η ς 
 α λ λ η λ ο β ο ή θ ε ι α ς ,  τ η ς   α λ λ η λ ε γ γ ύ η ς . 

Στην κυβερνητική και ευρωπαϊκή στρατηγική που περιγράψαμε ε ν τ ά σ σ ε τ α ι  η  δ ι ε ί σ δ υ σ η   γ ε ρ μ α ν ι κώ ν    κ ε φ α λ α ί ω ν    σ ε   βασικούς δημόσιους τομείς και αρμοδιότητες του κράτους «από τα κάτω», με ιδιωτικοποίηση δημόσιων αγαθών και απορρόφηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων των αναπτυξιακών προγραμμάτων σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. 

Το Πρωτόκολλο Συνεργασίας Ελλάδας - Γερμανίας για την τοπική αυτοδιοίκηση προωθεί αυτή την κατεύθυνση. Η Ελληνογερμανική Συνέλευση και η παρουσία του Φούχτελ επί ένα χρόνο στη χώρα μας το αποδεικνύουν. 

Ήδη επιχειρείται, μέσω συμφώνων συνεργασίας για τη μεταφορά τ ε χ ν ο γ ν ω σ ί α ς  κα ι   π α ρ ο χ ή ς     συμβουλευτικής υποστήριξης, να προωθηθούν επιχειρηματικά σ χέδ ι α  σ τ ην ε ν έ ργ ε ι α ,  σ τ η  διαχείριση των απορριμμάτων, στον τουρισμό, στον κοινωνικό και υγειονομικό τομέα κ.λπ. 

Οι ιδιωτικοποιήσεις, λοιπόν, ως ενιαία στρατηγική της τρόικας εσωτερικού και της τρόικας εξωτερικού, επελαύνουν πάνω στα ερείπια των εργασιακών δικαιωμάτων, του κοινωνικού κράτους και πάνω στην εκποίηση της δημόσιας περιουσίας και των δημόσιων αγαθών.

Ι δ ι ω τ ι κ ο π ο ι ή σ ε ι ς   κ α ι    κοινωνικές αν τισ τάσεις Γιατί, όμως, οι ιδιωτικοποιήσεις τ ω ν   κο ι ν ώ ν   κα ι    δ η μ ό σ ι ω ν    αγαθών δεν κινητοποιούν μαζικά τους πολίτες; 

Πως μπορεί να οικοδομηθεί μια ευρεία συμμαχία αιρετών, εργαζομένων στους δήμους και δημοτών για την απόκρουση της επίθεσης; Πρώτα απ’ όλα χρειάζεται να διαλύσουμε το μύθο ότι οι   ι δ ι ω τ ι κο π ο ι ή σ ε ι ς    δ η μ ό σ ι α ς   περιουσίας καλύπτουν την τρύπα του χρέους και μας προφυλάσσουν από ακόμα μεγαλύτερη λιτότητα. 

Οι ιδιωτικοποιήσεις της δημόσιας περιουσίας αποτελούν, από πλευράς τιμήματος, χαριστικές παροχές στο ιδιωτικό κεφάλαιο, δ η μ ι ο υ ρ γ ώ ν τ α ς    τ ε ρ ά σ τ ι ε ς    ο ι κ ο ν ο μ ι κ έ ς   
 ζ η μ ι έ ς   α λ λ ά    κα ι    α π ώ λ ε ι α    τ ω ν    β α σ ι κώ ν    εργαλείων χάραξης εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής για την έξοδο από την κρίση. 

Η δραματική συρρίκνωση των κοινωνικών υπηρεσιών των δήμων, με σκοπό την ανάληψή τους από τον ιδιωτικό τομέα, γίνεται εύκολα κατανοητή από τους δημότες- χρήστες των υπηρεσιών αυτών λόγω των άμεσων επιπτώσεων στην καθημερινή τους ζωή. 

Εδώ μπορούν να οικοδομηθούν τα μεγάλα μέτωπα αντίστασης, που ήδη διαμορφώνονται και εμφανίζονται στις αποφάσεις δημοτικών συμβουλίων, των ΠΕΔ, ακόμα και της ΚΕΔΕ. Παραδείγματα αποτελούν η ανυπακοή υπογραφής των διαπιστωτικών πράξεων από τις δημοτικές αρχές και η ευρεία κινητοποίηση των τοπικών κοινωνιών σε θέματα μεταφοράς μ α θ η τ ώ ν ,
λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α ς     τ ω ν σχολείων και των βρεφονηπιακών σταθμών. 

Η ιδιωτικοποίηση, όμως, δημόσιων αγαθών όπως το νερό, η ενέργεια ή ενός τοπικού πόρου όπως τα λιμάνια, ή ενός δημόσιου χώρου όπως η παραλιακή ζώνη της Αττικής, δεν εμφανίζεται με την προηγούμενη εγγύτητα επιπτώσεων στην καθημερινή ζωή. Υπάρχει όμως ένα ελπιδοφόρο υπόδειγμα κινητοποίησης και αυτό αφορά το λιμάνι της Σούδας. 

Σύμφωνα με τη συνταγματική επιταγή τα κοινόχρηστα πράγματα, όπως τα ελεύθερα και αενάως ρέοντα ύδατα ή οι οδοί και οι πλατείες, ο αιγιαλός, οι λιμένες, οι όρμοι, οι όχθες των ποταμών και οι μεγάλες λίμνες με τις όχθες τους, αποτελούν πράγματα εκτός συναλλαγής, στην άμεση διάθεση του κοινού, και συγκροτούν το εθνικό κεφάλαιο της χώρας επί του οποίου ασκείται η κυρίαρχη εξουσία του κράτους. Με βάση τα παραπάνω και μέσω του Τμήματος Αυτοδιοίκησης του ΣΥΡΙΖΑ στηρίξαμε προσφυγές στο ΣτΕ κατά της εκποίησης 23 λιμανιών της χώρας. 

Το θέμα, όμως, δεν σταμάτησε στο νομικό μέρος. Στη Σούδα, όπου το μεγάλο λιμάνι της συνδέεται άμεσα με πλήθος μικρών λιμένων της περιφέρειας, τους οποίους και αιμοδοτεί, πραγματοποιήθηκε
μ α ζ ι κ ή    κ ι ν η τ ο π ο ί η σ η     κ α ι    δημιουργήθηκε δίκτυο αγώνα φορέων και πολιτών, στους οποίους περιλαμβάνονται αγρότες, παραγωγοί, επαγγελματοβιοτέχνες, έμποροι, μικροί ξενοδόχοι, το Σωματείο Λιμενικού Ταμείου, η Πρωτοβουλία Κατοίκων Σούδας, ο τέως δήμαρχος και πολλοί ενεργοί πολίτες.

 Όλοι αυτοί μέσα από μια διαδικασία κατανόησης της υφαρπαγής ενός πόρου ζωτικού για την ανάπτυξη του τόπου τους και του κόστους, σε όλες τις κατηγορίες εργαζομένων και τις παραγωγικές δραστηριότητες, της επιχειρούμενης ιδιωτικοποίησης του λιμένα της Σούδας, πήραν αγωνιστικά την υπόθεση στα χέρια τους, σε αντιπαράθεση με τη δημοτική πλειοψηφία, η οποία προχώρησε σε σχετικές συζητήσεις χωρίς αντίκρισμα. 

Τ ε λ ε ι ώ ν ω    μ ε    τ ι ς    κ ο ι ν έ ς    κ ι ν η τ ο π ο ι ή σ ε ι ς    α ι ρ ε τ ώ ν ,  ε ρ γ α ζ ο μ έ ν ω ν   κ α ι    φ ο ρ έ ω ν   δημοτών για την προστασία του κοινωνικού κράτους στους δήμους, κινητοποιήσεις που έχουν πάρει τεράστιες διαστάσεις, εμπλέκοντας συντηρητικές δημοτικές αρχές οι οποίες αντιστέκονται στην αποψίλωση της αυτοδιοίκησης από κάθε κοινωνική λειτουργία και στη μετατροπή της σε παράρτημα του κρατικού διοικητικού μηχανισμού. 

Αυτοί οι αγώνες βρίσκονται μπροστά μας και πρέπει να πάρουμε, ως δημοτικές παρατάξεις της ριζοσπαστικής αριστεράς, δυναμικά και μαζικά μέρος. 

Ελένη Πορτάλιου